Van verborgen kosten naar gedeelde waarden

The Hidden Bill is een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) uitgevoerd door Deloitte in opdracht van de Robin Food Coalition (RFC) en de Transitiecoalitie Voedsel (TcV). De studie brengt in beeld wat de Nederlandse landbouw de samenleving oplevert én kost: economische opbrengsten worden vergeleken met maatschappelijke kosten zoals klimaatverandering, stikstofuitstoot, watervervuiling, biodiversiteitsverlies en gezondheidseffecten.
Het doel van de studie is om inzicht te geven in de orde van grootte van baten en lasten voor de maatschappij. De studie toont het belang aan van eerlijk rekenen. Dat betekent dat we alle maatschappelijke kosten en baten in beleidsvoorstellen dienen mee te nemen en niet alleen focussen op de economische toegevoegde waarde. Zo wordt zichtbaar waar kansen liggen voor een toekomstbestendig voedsel- en landbouwsysteem. RFC/TcV willen graag in gesprek gaan met stakeholders en geïnteresseerden over de uitkomsten en mogelijke wegen voorwaarts.

De MKBA vergelijkt de economische waarde van de primaire landbouwproductie tot aan de boerderijpoort (ongeveer €13,3 miljard per jaar) met de maatschappelijke kosten van milieuschade en gezondheidseffecten (ongeveer €18,6 miljard). Het saldo van –€5,3 miljard laat zien dat de maatschappelijke schade groter is dan de directe economische waarde.
De uitkomst betekent niet dat landbouw “slecht” is, maar dat de huidige manier van produceren structurele neveneffecten heeft die we nu niet in prijzen meenemen. Daarbij maakt het zichtbaar dat verduurzaming economisch lonend is omdat daarmee de maatschappelijke kosten omlaaggaan en verduurzaming voordelen heeft voor de bredere maatschappij op het gebied van o.a. klimaatschade, stikstofkosten en gezondheid. Het gaat om een conservatieve berekening om een gedegen indicatie te laten zien.

De analyse van de MKBA is opgebouwd rond vier systeemvarianten die elkaar opvolgen. Doel is om te laten zien hoe verschillende keuzes in de landbouw en voedselproductie doorwerken in maatschappelijke kosten en baten. Elke stap – van 100% extensieve landbouw (met bio als proxy) naar slimme innovatie, een eiwitverschuiving en uiteindelijk productie binnen planetaire grenzen – bouwt voort op de vorige.
De belangrijkste parameter is het verschil tussen de varianten. Deze geeft richting aan en maakt orde van grootte zichtbaar. De uitkomsten laten zien hoe gevoelig het systeem is voor bepaalde keuzes. Zo wordt duidelijk welke combinaties leiden tot de grootste maatschappelijke winst. Alhoewel de volledige implementatie van de varianten eerder hypothetisch is, illustreren de varianten de consequenties van de systeemkeuzes. Het verschil tussen de varianten is belangrijker dan de precieze getallen zelf: het maakt zichtbaar hoe we kunnen schuiven binnen de grenzen van economie, ecologie en gezondheid.

De MKBA gebruikt schaduwprijzen uit bronnen zoals het RIVM en CE Delft om milieueffecten, bijvoorbeeld CO₂-uitstoot of stikstof, te vertalen naar euro’s. Dat maakt het mogelijk om economische baten en milieuschade in dezelfde eenheid met elkaar te vergelijken.
Niet alles is in monetaire waarde te vatten, maar deze methode helpt om de verborgen kosten zichtbaar te maken. Het is geen exacte wetenschap, maar een hulpmiddel om beter af te wegen waar de grootste maatschappelijke winst te behalen is.

In de MKBA is ‘100% biologisch’ (Alternatief 1) gebruikt als meetbaar referentiepunt: er bestaan duidelijke algemeen vastgelegde standaarden, kaders en data. Andere vormen zoals regeneratieve landbouw of kringlooplandbouw zijn nog niet goed kwantitatief te modelleren.
Deze variant is niet bedoeld als pleidooi voor volledige omschakeling, maar als voorbeeld van een landbouwvorm met een veel lagere milieudruk. Het laat zien wat er mogelijk is als we op grote schaal extensiever produceren.

In de MKBA combineert Alternatief 2 biologische principes met technologische vernieuwing: precisielandbouw, elektrificatie, betere water- en nutriënten­sturing en nieuwe teeltvormen.
Hierdoor zijn de opbrengsten hoger dan in Alternatief 1 en nemen emissies verder af. De maatschappelijke kosten dalen naar circa €9 miljard en het netto saldo wordt positief (+ €2,7 miljard). Slimme innovatie laat zien dat verduurzaming niet per se betekent “minder produceren”.
Met nieuwe technologie en kennis kan de landbouw tegelijk schoner én economisch sterker worden. Dit zijn bestaande innovaties die alleen toegepast dienen te worden. Daarnaast levert de focus op innovatieve landbouwtechnologieën ook economische kansen voor de sector op.

De MKBA gebruikt een productieratio van 70% plantaardig en 30% dierlijk om aan te sluiten bij internationale duurzaamheids- en voedingsrichtlijnen van bijvoorbeeld de EAT-Lancet commissie. De variant verlaagt vooral broeikasgas- en ammoniakemissies. De economische waarde blijft nagenoeg gelijk aan de huidige (€ 13,2 mrd), terwijl maatschappelijke kosten dalen naar € 7,9 mrd. De nettowinst is € 5,3 mrd.
Door minder dierlijke en meer plantaardige productie ontstaat een evenwichtiger en toekomstbestendig voedselsysteem met meer ruimte om extensiever te produceren. Het is geen oproep om vlees te verbieden, maar een richting om binnen milieugrenzen te blijven en waarde te behouden. Ook zal minder vleesconsumptie gezondheidswinst opleveren, dit is echter in de berekening buiten beschouwing gelaten.

De MKBA richt zich op varianten die de impact per hectare landbouwgrond verlagen, niet op het ruimtelijk scheiden van intensieve en extensieve zones. Een “land sparing”-variant zou een heel andere ruimtelijke planning en dataset vereisen, en is daarom buiten scope gehouden.

RFC/TcV zien de milieudruk van het huidige landbouwsysteem als een maatschappelijk probleem, geen individuele keuze. Het zou gek zijn om de oplossing over te laten aan consumenten die in de supermarkt moeten kiezen tussen goedkoop en duurzaam.
We hebben een overheid die bij maatschappelijke problemen de markt corrigeert in het collectieve belang. Dat kan via belonen en beprijzen: milieuschade eerlijk doorrekenen, duurzame productie financieel aantrekkelijk maken en zorgen voor een gelijk speelveld.
De MKBA laat zien dat de maatschappelijke baten van verduurzaming groot zijn en dat beleid, niet alleen consumentengedrag, de sleutel is tot verduurzaming.

De MKBA verdeelt de mondiale milieugrenzen over landen op basis van bevolkingsaandeel. Nederland overschrijdt in de huidige situatie drie van vijf grenzen[1] (klimaat, stikstof, landgebruik). Alleen de reductievariant (Alternatief 4) blijft volledig binnen deze grenzen.
De grenzen zijn geen exacte norm, maar een manier om te zien waar we structureel boven de draagkracht van onze leefomgeving zitten. Omdat de oorspronkelijke grenzen mondiaal zijn, zijn ze vertaald naar het Nederlandse niveau via een ‘fair share’-benadering op basis van bevolkingsaandeel. De planetaire grenzen maken duidelijk dat verdere verbetering nodig is, ook met innovatie, om klimaat en natuur in balans te brengen. De toepassing is bedoeld als signaalinstrument, niet als harde norm.

[1] De MKBA gebruikt een vereenvoudigde, landbouwspecifieke subset van de negen planetaire grenzen. Er is gekozen voor vijf grenzen die relevant én meetbaar zijn voor landbouw in Nederland: Klimaatverandering, Stikstofkringloop, Fosforkringloop, Landgebruik / biodiversiteit, Zoetwatergebruik.

De MKBA volgt de zogeheten ‘fair share’-methode op basis van bevolkingsaandeel: elke wereldburger krijgt een even groot deel van de mondiale milieuruimte. Toedeling op basis van landoppervlak zou landen met veel grond en weinig inwoners (zoals Australië) een enorme ruimte geven, wat ecologisch en moreel niet als eerlijk wordt gezien.
Door de ruimte te verdelen naar inwonersaandeel wordt recht gedaan aan het idee van gelijke mondiale verantwoordelijkheid per persoon. Het blijft een normatieve keuze, maar helpt om internationale vergelijkingen te maken en laat zien hoeveel Nederland gebruikt ten opzichte van zijn eerlijke aandeel.

De MKBA kijkt alleen naar structurele baten en lasten van stabiele eindsituaties, niet naar de overgang zelf. Transitiekosten, zoals investeringen of tijdelijke inkomensverliezen, verschillen sterk per sector en zijn daarom niet doorgerekend.
In aanvulling op de bevindingen uit het rapport is het belangrijk te benadrukken dat de transitie alleen haalbaar is wanneer publieke en private partijen investeren in ondersteuning van boeren, kennisontwikkeling en eerlijk risicodelen. Een rechtvaardige transitie verdeelt de lasten en baten eerlijk: boeren krijgen perspectief en beloning voor duurzame productie, terwijl lage inkomens toegang houden tot betaalbaar, gezond voedsel.

In de MKBA is alternatief 1 een denkbeeldige variant die laat zien wat de effecten zijn van een radicale omslag. Het vermindert de maatschappelijke kosten met ongeveer 40%, maar vraagt grote structurele veranderingen in productie en consumptie.
Het is daarmee geen beleidsplan, maar een stress-test. Door te kijken wat er gebeurt in een extreem scenario ontstaat inzicht in de maximale ruimte voor verbetering en waar de belangrijkste knelpunten liggen. Zie dit als een stip op de horizon om stapsgewijs naartoe te werken.

De MKBA rekent met gemiddelde opbrengstverliezen van 15–45%, afhankelijk van de sector. Deze cijfers zijn gebaseerd op huidige praktijkdata. In sommige sectoren kan technologische en innovatie de opbrengstverliezen (deels) opvangen.
Aanvullend op het rapport is het relevant dat opbrengstverschillen op de langere termijn kunnen afnemen wanneer bodems herstellen, vruchtbaarder worden en minder inputafhankelijk zijn.
Extensievere systemen leveren per hectare doorgaans minder op, maar ze bouwen vaak een stabielere bodemvruchtbaarheid en weerbaarheid op. Daardoor kunnen opbrengsten op termijn minder volatiel worden en ontstaat een robuuster productiesysteem.
De waardering in de markt en in het beleid speelt daarbij een belangrijke rol. Wanneer kwaliteit, duurzaamheid en lagere milieudruk beter worden beloond, verschuift de nadruk van korte-termijn kwantiteit naar lange-termijn kwaliteit.

De MKBA laat zien dat zelfs in alternatief 3 Nederland ruim twee keer zoveel calorieën produceert als het voor eigen verbruik nodig heeft; in Alternatief 4 (sterke reductie) is dat nog 1,2 keer de nationale behoefte. Er blijft dus voldoende voedsel, maar de export neemt af.
Verduurzaming hoeft dus niet ten koste gaan van voedselzekerheid. Het vraagt wel om beleid rond diversiteit, strategische voorraden en samenwerking binnen de EU, zodat productie en consumptie beter in balans komen.

In de MKBA combineert het hypothetische alternatief 4 duurzame technieken en een forse volumevermindering (ongeveer –47% areaal) om binnen de planetaire grenzen te komen. Dat levert grote milieuwinst op, maar heeft ook duidelijke economische en sociale gevolgen, vooral voor exportgerichte ketens.
Het is geen aanbeveling om pertinent te halveren, maar een verkenning van de uiterste grenzen. Het laat zien hoeveel milieuwinst er maximaal nodig is en dat er beleid nodig is om een evenwicht te vinden tussen draagkracht, werkgelegenheid en inkomen.

De MKBA laat vier mogelijke eindsituaties zien (Alternatieven 1–4), maar geen pad om daar te komen.
Aanvullend op het rapport zou een realistisch transitiepad geleidelijk stappen combineren in beleid, innovatie, gedrag en marktontwikkeling. Een werkbaar pad bestaat uit drie fasen:
·       Hervormen van prikkels – true pricing, stoppen schadelijke subsidies, investeren in innovatie.
·       Ondersteunen en opschalen – boeren helpen omschakelen, ketens verkorten, circulaire systemen versterken.
·       Verankeren – duurzame productie en consumptie als nieuwe norm, met internationale afspraken om weglek te voorkomen.
Zo wordt de omslag beheersbaar, voorspelbaar en eerlijk verdeeld over de samenleving. Voor een succesvolle transitie beleid op is Europese en nationaal niveau van belang.

De MKBA richt zich op milieueffecten van productie, niet op veranderingen in consumptiepatronen of gezondheid van burgers. Gezondheidswinsten door minder vlees of meer plantaardig eten zijn dus niet meegerekend. De werkelijke maatschappelijke winst kan groter zijn dan de MKBA laat zien, omdat gezondere voeding ook zorgkosten kan verlagen. Dat valt buiten deze studie, maar verdient vervolgonderzoek.

De MKBA schetst de mogelijkheid dat Nederland een voortrekkersrol behoudt door zich te richten op markten met hoge waarde en lage milieu-impact. Dat gaat niet alleen over duurzame voedingsproducten, maar ook over technologische innovaties die zulke systemen mogelijk maken. Denk aan precisietechnologie, sensortechnologie, datagedreven teelt, biotechnologie, robotica en andere BRAIN-technologieën die bijdragen aan efficiënte, gezonde en klimaatvriendelijke voedselproductie.
Dit sluit aan bij internationale 2040/2050-voedselstrategieën, waarin de nadruk ligt op kennisintensieve systemen die minder grondstoffen verbruiken en hogere maatschappelijke waarde creëren. Een leidende positie betekent in dat perspectief niet de grootste exportvolumes, maar het ontwikkelen van kennis, technologie en producten die wereldwijd richting geven aan duurzame voedselproductie.

De studie benoemt vijf clusters van hefbomen:
1. Prijzen en prikkels herzien (true pricing, beprijzing van emissies).
2. Innovatie en kennisverspreiding versterken.
3. Boeren ondersteunen bij financiering en risico.
4. Consument en markt betrekken (publieke inkoop, labels).
5. Internationale afstemming om weglek te voorkomen.
De MKBA geeft geen blauwdruk, maar laat zien waar het meeste effect te behalen is.
Beleid moet inzetten op een mix van beprijzing, innovatie en ondersteuning zodat boeren en consumenten samen kunnen verduurzamen zonder dat de rekening bij één partij terechtkomt.

In varianten met minder volume (meer plantaardig, minder dierlijk; of Alternatief 4) daalt de bulk-export. Dat drukt op volume-omzet en delen van de werkgelegenheid in primaire productie en aanpalende ketens. Daar tegenover staat hogere waarde per kg in “high value, low impact” markten (technologie, kennis, veredelde voeding). Inkomsten en banen kunnen verschuiven richting kennisintensieve segmenten. De MKBA kijkt primair naar maatschappelijke baten/lasten van primaire productie. Precieze effecten op BBP/banen in de hele keten vragen een aparte macro- en ketendoorrekening.

We zien naast krimp in bulksegmenten óók nieuwe groeipaden (agritech, precisielandbouw, eiwitalternatieven, data/robotica, natuurbeheer, value-added food). Een volledige keten-MKBA zou verliesposten én nieuwe baten zichtbaar maken (diensten, R&D, maakindustrie, logistiek met hogere toegevoegde waarde). De richting is: minder bulkvolume, meer waarde-dichtheid; het netto-effect hangt af van beleid en tempo.

Een EU-strategie kan specialisatie en wederzijdse leveringszekerheid (bijv. plantaardige eiwitten, groente/fruit) combineren. Minimumnormen voor milieu/arbeid aan de importkant, en crisisbuffers (strategische voorraden). Intensieve veeteelt lijkt efficiënt als je kijkt naar
de milieu-impact per kilo product. Maar die maatstaf is misleidend: ze is gericht op maximale efficiëntie, niet op een bredere kijk op duurzaamheid.
RFC/TcV pleitten ervoor dat we de footprint uitdrukken per hectare landbouwgrond. Vanuit dat perspectief heeft extensieve, natuurvriendelijke veehouderij juist een lagere totale druk op milieu en ecosysteem.

De Nederlandse landbouwexport is sterk EU-georiënteerd (grote wederuitvoer en veredelde producten). RFC/TcV verwachten dat een deel van de “exportvervanging” binnen de EU zal plaatsvinden; mondiale beschikbaarheid raakt vooral prijs- en handelsstromen, niet per se het totale wereldvolume. Dat betekent dat minder export niet hoeft te betekenen dat het mondiale zuiden minder te eten heeft. Wél is er risico op verschuiving van externaliteiten (emissies/druk elders). Daarom zijn EU-afspraken over productie- en importnormen, plus partnerschappen met derde landen, om verschuiving van schade te beperken noodzakelijk.

RFC/TcV zien dat de verkiezingen van 29 oktober 2025 nog geen stabiele, definitieve koers hebben opgeleverd; de formatie/koers is in beweging. Een deel van de partijen wil strakkere reductie van stikstof en heldere natuurdoelen; andere partijen willen meer ruimte via innovatie, hogere drempelwaarden of het schrappen/ombouwen van programma’s zoals het NPLG. Het krachtenveld kan dus zowel versnelling (duidelijk reductiepad en geld voor innovatie) als vertraging (juridische heronderhandeling, hogere drempelwaarden) opleveren.

Sommigen vrezen dat strengere duurzaamheidsregels productie naar het buitenland verplaatsen (‘weglek’). Het is wat RFC/TcV betreft belangrijk om onderscheid te maken tussen mondiale en lokale milieudruk. Broeikasgasemissies zijn een mondiaal probleem: verplaatsing van productie vermindert de uitstoot niet, maar verlegt deze. Daarom is het belangrijk de uitstoot te verminderen bijvoorbeeld door verschuiving van de productie van dierlijke eiwitten naar plantaardige eiwitten. Voor lokale factoren zoals waterkwaliteit, stikstof en biodiversiteit kan verplaatsing naar regio’s waar de druk minder kritisch is wél voordelen bieden. Nederland produceert ongeveer 2,5 keer zoveel kilocalorieën als we zelf consumeren, terwijl we tegelijk tegen ecologische grenzen aanlopen.

De MKBA berekent geen inkomens- of gezondheidseffecten van prijsveranderingen, omdat dat een ander type sociaal-economische analyse vraagt. Hogere prijzen kunnen op korte termijn druk zetten op koopkracht en voedseltoegang, maar dat hoeft niet automatisch te leiden tot slechtere volksgezondheid, zeker niet als prijsveranderingen samengaan met gezondere consumptiepatronen en gericht beleid voor lage inkomens.
Daarom pleiten RFC/TcV  voor een integrale aanpak waarbij de overheid beleid stimuleert dat duurzame productie en consumptie ondersteunt. Wanneer de omschakeling eerlijk en inclusief wordt vormgegeven kunnen we als samenleving juist maatschappelijke kosten besparen. Die kosten worden nu impliciet gedragen via belastinggeld, zorguitgaven en milieuschade. Door verduurzaming slim te organiseren houden we op termijn meer koopkracht en publieke middelen over, en versterken we de economische en sociale basis van het voedselsysteem.

Minder productie leidt inderdaad tot minder milieuschade , maar ook tot minder economische waarde. Daarom vergelijkt de MKBA niet alleen varianten met verschillende productieniveaus, maar ook alternatieven waarin duurzaamheid en innovatie juist economische waarde helpen behouden. Minder volume verlaagt emissies, maar de duurzame varianten verminderen daarnaast de milieudruk per hectare door andere teelt- en veehouderijpraktijken met minder uitstoot, kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Zelfs wanneer we corrigeren voor het lagere productievolume, blijven de maatschappelijke kosten lager in de duurzame varianten.

Dat klopt als je kijkt naar de milieu-impact per kilo product. Maar die maatstaf is misleidend: ze is gericht op maximale efficiëntie, niet op een bredere kijk op duurzaamheid.

RFC/TcV pleitten ervoor om de footprint uit te drukken per hectare landbouwgrond. Vanuit dat perspectief heeft extensieve, natuurvriendelijke veehouderij juist een lagere totale druk op milieu en ecosysteem.
Een systeemverandering vraagt dus om een andere manier van meten en beoordelen, gericht op het totale ruimtebeslag en de kwaliteit van de leefomgeving, niet alleen op productie per kilo. Daarbij komt dat we in alle voorgestelde varianten pleitten voor minder vee en meer plantaardig. Dat is gezonder voor de mens, beter voor dierenwelzijn en voor de natuur.

De MKBA richt zich op de primaire landbouwproductie, omdat daar het grootste deel van de milieudruk ontstaat en de verschillen tussen gangbaar en duurzaam het duidelijkst zijn. Downstreamactiviteiten zoals verwerking, verpakking en distributie zijn voor de scope buiten beschouwing gelaten. Het klopt dat als we deze wel zouden meerekenen het relatieve verschil tussen de het huidige systeem en de voorgestelde varianten minder hoog zijn. Dat neemt niet weg dat de milieuafdruk en kosten voor de primaire productie hetzelfde zou zijn en dat we juist daar veel kansen zien om die te verlagen. Dat staat los van de hoogte van de kosten of baten van downstream activiteiten.

In de MKBA is de reductievariant (Alternatief 4) is bedoeld als theoretische verkenning van wat nodig is om volledig binnen alle planetaire grenzen te blijven. De MKBA erkent dat er dan risico bestaat op ‘carbon leakage’: emissies kunnen verschuiven naar landen met minder efficiënte productie.
RFC/TcV vinden het daarom belangrijk dat Nederland verduurzaming koppelt aan internationale samenwerking en handelsafspraken. De variant laat vooral zien wat binnenlands nodig zou zijn; in de praktijk is het doel niet halvering, maar geleidelijke reductie mét internationale afstemming zodat emissies niet simpelweg worden geëxporteerd. Belangrijk is hierin o.a. de Europese Eiwitstrategie (beleid waarmee de Europese Unie haar afhankelijkheid van geïmporteerde eiwitten (vooral soja) wil verminderen en de duurzame productie van plantaardige eiwitten binnen Europa wil stimuleren).

De MKBA laat zien dat innovatie veel kan reduceren, maar niet genoeg om binnen alle milieugrenzen te blijven. Zelfs met precisietechnieken blijven ammoniak- en broeikasgasemissies hoog. Technologie is cruciaal, maar geen wondermiddel. Om echt binnen de grenzen van klimaat en natuur te blijven, is naast meer duurzame landbouw en gebruik van innovatie essentieel dat een verschuiving plaatsvindt naar minder dierlijke productie en meer plantaardige alternatieven.

De MKBA heeft de maatschappelijke kosten die voortkomen uit milieuschade en gezondheidseffecten in kaart gebracht. Positieve effecten, zoals landschapsbeheer, recreatie of cultuurhistorische waarde, vallen buiten die scope.
Als ze wel worden meegerekend, zal de balans tussen baten en kosten waarschijnlijk nog gunstiger uitvallen voor duurzame landbouw. Maar dat verandert niets aan de kern van de analyse: de huidige maatschappelijke kosten zijn hoog, en de noodzaak om milieuproblemen op te lossen blijft overeind, ook als extra baten worden toegevoegd.

De variant met bio als proxy (Alternatief 1) is opgezet als een verandering van teeltwijze, niet als een variant waarin de bestaande verhouding tussen dierlijke en plantaardige productie volledig gelijk blijft. In biologische landbouw worden per hectare minder veestukaanheden gehouden, waardoor de verhouding tussen dierlijk en plantaardig automatisch verschuift. De ratio verandert dus mee met het systeem als je het aantal ha landbouwgrond gelijk wilt houden.

Vervolgvarianten laten zien wat er gebeurt wanneer je biologische principes combineert met innovatie (Alternatief 2) en wanneer je stuurt op een expliciete verschuiving naar een 70/30-verhouding plantaardig-dierlijk (Alternatief 3). Een aparte variant waarin volledig biologisch wordt gecombineerd met exact de huidige 60/40-verhouding is niet als zelfstandig scenario doorgerekend.

De bekende positie van Nederland als “tweede landbouwexporteur ter wereld” wordt vastgesteld op basis van bruto exportwaarde, inclusief grote stromen wederuitvoer en doorvoer via Nederlandse havens en logistieke knooppunten. Daardoor lijkt de exportpositie groter dan wanneer je kijkt naar wat Nederland zelf produceert.

In The Hidden Bill gaan we uit van €83 miljard exportwaarde van agrarische producten uit Nederlandse productie (zie bladz 40), gebaseerd op de officiële cijfers over primaire productie uit de Staat van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

In The Hidden Bill worden gezondheidseffecten meegenomen, maar op een beperkte en conservatieve manier. De MKBA rekent met gezondheidsschade die ontstaat door bijvoorbeeld fijnstof en luchtvervuiling, waterverontreiniging en blootstelling aan pesticiden. Wat niet is meegenomen, zijn de bredere gezondheidseffecten van voedingspatronen, zoals chronische ziekten die samenhangen met ongezonde voeding. Die effecten zijn moeilijk toe te schrijven aan specifieke landbouwvarianten, omdat gezondheid door veel factoren tegelijk wordt bepaald.

In studies zoals Land in Zicht worden deze bredere gezondheidseffecten wél doorgerekend, waardoor de gezondheidskosten daar zwaarder wegen. De inschatting van gezondheidsschade in The Hidden Bill is daardoor bewust voorzichtig. Het saldo van –€5,3 miljard per jaar moet daarom worden gezien als een ondergrens. De werkelijke maatschappelijke winst van een landbouw- en voedseltransitie ligt waarschijnlijk hoger.

Een gezonde bodem vormt de basis voor een toekomstbestendige landbouw en is een belangrijke randvoorwaarde voor voeding met een hogere nutriëntendichtheid. Internationale studies, onder andere van het Bionutrient Institute, laten zien dat een rijk bodemleven samenhangt met de hoeveelheid nutriënten in gewassen. Hoewel The Hidden Bill primair rekent met milieudruk en maatschappelijke kosten, is de onderliggende boodschap dat investeren in bodemkwaliteit zowel ecologische als sociale winst oplevert. Een gezonde bodem leidt tot lagere milieuschade én tot betere uitgangspunten voor gezond voedsel.

Er bestaat geen eenvoudige vergelijking tussen deze twee risico’s. BPA en pesticiden zijn verschillende stoffen met verschillende blootstellingsroutes, drempelwaarden en gezondheidseffecten. The Hidden Bill vergelijkt geen individuele stoffen, maar analyseert de totale milieudruk en gezondheidsschade per landbouwsysteem.

Voor de beoordeling van concrete risico’s van BPA of specifieke pesticiden zijn risicobeoordelingen van instellingen als RIVM, EFSA en WHO leidend. Wat de studie wel laat zien, is dat systemen met minder emissies en minder gebruik van bestrijdingsmiddelen per saldo gunstiger zijn voor mens en milieu. Maar dat betekent niet dat een rangorde kan worden gemaakt als “BPA is gezonder dan pesticiden” of andersom; daarvoor is gedetailleerde toxicologische analyse nodig die buiten de scope van de MKBA valt.